Marki pianin: pochodzenie, historia i stan dzisiaj
Marki pianin znikają, łączą się albo zmieniają właściciela, a po samym instrumencie nic tego nie widać. Nazwa na klapie mówi ci często niewiele o tym, kto naprawdę zbudował pianino i czy firma za nią stojąca w ogóle jeszcze istnieje. Niektóre nazwy nigdy nie oznaczały własnej fabryki. Ten przewodnik pokazuje krok po kroku, jak dotrzeć do informacji o marce, co stało się ze znanymi producentami i po czym poznasz, kto naprawdę stoi dziś za daną nazwą.
Cztery kroki do ustalenia producenta
Te cztery kroki działają praktycznie przy każdej marce, od producenta wciąż wytwarzającego seryjnie po warsztat zamknięty dziewięćdziesiąt lat temu. Wykonuj je po kolei, zwykle masz odpowiedź już przy drugim.
- Odczytaj tabliczkę i numer seryjny: Punktem wyjścia jest zawsze nazwa na instrumencie, zwykle nad klawiaturą albo w środku na żeliwnej płycie. Zapisz nazwę marki dosłownie, razem z dodatkami w rodzaju nazwy miasta czy wyróżnienia, a obok numer seryjny. Jak poprawnie odczytać numer seryjny, wyjaśniamy w artykule o numerze seryjnym i roku produkcji.
- Sprawdź markę w wyspecjalizowanym archiwum: Ogólne kompendia obejmują niemal wyłącznie producentów na tyle dużych, żeby byli znani poza własnym regionem. Przy pozostałych potrzebujesz archiwum, które przeszukało czasopisma branżowe i katalogi handlowe pod kątem historii firm. Które źródła się do tego nadają, znajdziesz niżej w sekcji o źródłach.
- Zapytaj technika fortepianowego w okolicy: Doświadczeni budowniczowie i stroiciele z twojego regionu mają często dziesięciolecia wiedzy o lokalnych warsztatach, których nie ma w żadnej bazie danych, bo nigdy nie były dość duże, żeby zyskać szerszą sławę. Jeśli i tak stroisz instrument, po prostu zapytaj przy okazji wizyty.
- Zapytaj na forach i w społecznościach: pianoworld.com to największe anglojęzyczne forum poświęcone pianinom, z wieloma doświadczonymi kolekcjonerami, którzy prawdopodobnie mieli już do czynienia z mało znanymi markami. Zdjęcie tabliczki i żeliwnej płyty zwykle przynosi odpowiedź szybciej niż samo pytanie tekstowe.
Kiedy nazwa nigdy nie była fabryką: marki handlowe
Część nazw na starych pianinach nigdy nie należała do producenta. Domy towarowe, firmy wysyłkowe i większe salony fortepianowe zamawiały instrumenty w cudzych fabrykach i umieszczały na nich własną nazwę. W branży mówi się o markach handlowych, po angielsku stencil pianos. Jeśli o jakiejś nazwie nie znajdujesz absolutnie nic, to często właśnie dlatego.
- Po czym poznasz markę handlową: Wyraźną wskazówką jest nazwa, której nie ma w żadnym spisie producentów, choć sam instrument jest zbudowany starannie i fabrycznie. Prawdziwego budowniczego zdradza często mechanizm, który zwykle nosi stemple swojego dostawcy, albo konstrukcja pasująca do znanego producenta z tego samego okresu.
- Ta praktyka istnieje do dziś: Współczesne marki rozdaje się tak samo. Boston to druga marka Steinway & Sons, budowana u Kawai, a Essex to linia wejściowa Steinwaya z produkcji Pearl River.
- Co to oznacza dla wartości: Marka handlowa nie jest wyrokiem na jakość. Część tych instrumentów wychodziła z bardzo dobrych fabryk i dziś jest tańsza tylko dlatego, że na klapie nie ma znanej nazwy. O cenie decyduje sprawdzony stan, a nie pochodzenie napisu.
Dlaczego nieistniejące marki są najtrudniejsze
Przy aktywnych producentach jak Yamaha czy Steinway & Sons poszukiwania są proste: firma wciąż istnieje i dba o własną historię. Przy markach, których już nie ma, nakładają się trzy problemy:
- Nazwy się sprzedaje, manufaktur nie: Kiedy zakład się zamyka, nazwa marki często zostaje jako towar. Trafia do innego producenta, który po latach wykorzystuje ją do zupełnie innej linii produktów, zwykle w innym kraju. Sama nazwa nie mówi ci więc nic o tym, gdzie naprawdę zbudowano twój instrument.
- Wojny i przeprowadzki zniszczyły dokumentację: Europejskie budownictwo fortepianowe dostało dwa ciosy. Budynki fabryk i leżące w nich papiery spłonęły w czasie drugiej wojny światowej, a firmy, które przetrwały, były potem często wywłaszczane, przenoszone albo wchłaniane przez większe koncerny. Po drodze dokumentacja była scalana, przewożona albo po prostu wyrzucana. Dlatego trop wielu producentów urywa się dokładnie w tych dekadach, które powiedziałyby najwięcej.
- Małe warsztaty nie zostawiły prawie śladu: Wiele zakładów nigdy nie było dość dużych, żeby trafić do ogólnokrajowych spisów. Ich instrumenty są często solidnie zbudowane, ale sama firma nie pojawia się w żadnym popularnym kompendium. Takie nazwy znajdziesz tylko w archiwach, które systematycznie przerobiły katalogi handlowe i czasopisma branżowe.
Co stało się ze znanymi markami
Zestawienie pokazuje na jedenastu przykładach, jak różnie może potoczyć się los marki. Trzecia kolumna podaje rok, w którym pod pierwotną firmą przestano budować instrumenty. Sama nazwa marki może istnieć dalej, często w zupełnie innym miejscu. Gdzie produkcja trwa do dziś, mówi ostatnia kolumna.
Część tych marek ma na PianoHub własną stronę z ofertami: Ibach, Ritmüller, Pleyel, Grotrian-Steinweg, Feurich, Zimmermann, W. Hoffmann.
Cztery marki szczegółowo
Tabela podaje tylko wynik. Te cztery przykłady, od dużej fabryki po mały warsztat, pokazują, jak różne bywają drogi, które do niego prowadzą:
- Gebr. Zimmermann (Lipsk): Założona w 1884 roku przez braci Richarda i Maxa Zimmermannów firma, według własnych deklaracji, do 1909 roku urosła do rangi największego producenta pianin w Europie, z około 14 000 instrumentów rocznie i 1600 pracownikami około 1914 roku. W 1926 połączyła się z Ludwig Hupfeld AG, a po wojnie została znacjonalizowana. Marka działała dalej w Seifhennersdorf, aż w 1992 roku przejął ją C. Bechstein.
- Friedrich Prein (Kolonia): Zakład wyraźnie mniejszy: Prein budował pianina w Kolonii około 1900 roku i zarejestrował nawet własny patent na mostek płyty rezonansowej. Produkcja instrumentów skończyła się prawdopodobnie około 1932/33 roku. Małe warsztaty tego typu to dokładnie ten przypadek, w którym wyspecjalizowane archiwum pokazuje swoją wartość, bo klasyczne opracowania o historii fortepianu często w ogóle ich nie wymieniają.
- Ritmüller (Getynga): Założona w 1795 roku, a w jej siedzibie w Getyndze bywał nawet Johannes Brahms. Po bankructwie w 1890 roku i kilku zmianach właściciela produkcja skończyła się w 1933. Od 1997 roku nazwa należy do chińskiego producenta Pearl River, a dzisiejsze pianina Ritmüller powstają w Kantonie i poza nazwą nie mają nic wspólnego z historyczną manufakturą z Getyngi.
- F. Glaser i Gebr. Glaser (Jena i Roda): U Glasera obok siebie działały dwie fabryki o niemal identycznej nazwie. Franz Glaser budował pianina od 1887 roku w Wenigenjenie pod Jeną, po rozwiązaniu poprzedniej firmy Glaser & Bachstein, i pozostał aktywny mniej więcej do 1913 roku. Jego trzej synowie odeszli w 1910 roku i rok później założyli w turyngijskiej Rodzie, dzisiejszym Stadtroda, firmę Gebr. Glaser, która produkowała mniej więcej do 1938 roku. Obie strony wyraźnie oświadczyły w Zeitschrift für Instrumentenbau, że zakłady nie mają ze sobą nic wspólnego. Jeśli więc na instrumencie widnieje samo "Glaser", niczego to jeszcze nie przesądza, dopiero dokładny zapis wraz z nazwą miejscowości zdradza fabrykę. Co do jakości zdania z epoki są podzielone. Sam Franz Glaser według własnych słów świadomie obsługiwał segment tanich instrumentów. Handlarz z kolei zarzucił mu w 1897 roku stosowanie gorszej jakości materiałów w narożnikach obok płyty rezonansowej.
Polecane źródła do poszukiwań na temat marek pianin
- Obszerne archiwum Dietera Gochta: Dieter Gocht od dekad dokumentuje historię niemieckich fabryk pianin i regularnie pisze rubrykę 'Historisches' dla czasopisma branżowego Europiano. Jego strona, dieter-gocht.de, jest ułożona alfabetycznie według nazw firm, dostępna za darmo i opiera się między innymi na czasopiśmie Zeitschrift für Instrumentenbau (1880-1943) oraz międzynarodowych katalogach handlowych z lat 1886-1929. Wystarczy poszukać nazwy marki na jego liście kronik, a jeśli jej tam nie znajdziesz, możesz się z nim skontaktować bezpośrednio.
- Japońskie marki pianin: Przy japońskich markach dobrym punktem wyjścia jest Pianotuner.jp, który przypisuje wiele nazw marek do faktycznego producenta. Pełny przegląd z dodatkowymi źródłami znajdziesz w naszym poradniku o japońskich markach pianin.
- Amerykańskie marki pianin: Przy markach amerykańskich bogatym darmowym źródłem jest American Piano Manufacturers Index serwisu Sweeney Piano. Więcej na ten temat, wraz z historyczną kroniką i innymi archiwami, znajdziesz w naszym poradniku o amerykańskich markach pianin.
Strona jest w języku niemieckim, ale ponieważ opisuje niemieckie marki dużo dokładniej niż jakiekolwiek inne dostępne źródło, a niemieccy producenci dominują na światowym rynku zabytkowych pianin, warto z niej korzystać mimo to. Wbudowana funkcja tłumaczenia w przeglądarce (na przykład w Chrome) wystarczy, żeby śledzić treść.
Warto też zajrzeć na wspomniane wcześniej forum, zwłaszcza jeśli inni właściciele mieli już do czynienia z tą samą marką.
Najczęstsze pytania
Po czym poznam, czy moje pianino naprawdę pochodzi od historycznej marki?
Sprawdź numer seryjny i tabliczkę, a potem porównaj, gdzie i kiedy według nich zbudowano instrument. Przy niektórych markach wystarczy miejsce produkcji: pianina Ritmüller z manufaktury w Getyndze skończyły się w 1933 roku, od 1997 nazwa należy do Pearl River, a dzisiejsze instrumenty pochodzą z Kantonu. Podobnie jest z W. Hoffmann: marka powstała w Berlinie w 1893 roku, ale dziś buduje się ją w Hradcu Králové w Czechach.
Co to oznacza dla wartości pianina, jeśli jego marka już nie istnieje?
Samo w sobie niewiele: wartość pianina zależy przede wszystkim od stanu, brzmienia, rozmiaru i jakości wykonania, a nie od tego, czy producent nadal wydaje aktualny katalog. W przypadku niektórych nieistniejących już marek rzadkość może nawet podnieść wartość, bo nie powstają już nowe instrumenty. To, czego faktycznie brakuje bez aktywnego producenta, to bezpośredni kontakt w sprawie części zamiennych albo oficjalnej wyceny, dlatego niezależna ocena technika pianin staje się tym bardziej istotna.
Czy stare, nieznane marki pianin są automatycznie mniej warte?
Nie. To, jak rozpoznawalna jest marka, to tylko jeden z wielu czynników. Starannie zbudowany i dobrze utrzymany instrument z nieznanego warsztatu może spokojnie dorównać brzmieniem i jakością bardziej znanym markom, podczas gdy zaniedbany instrument znanej marki szybko traci na wartości. Ostatecznie liczy się realny stan instrumentu, a nie tylko nazwa na tabliczce.
Na moim pianinie jest nazwa, o której nie znajduję zupełnie nic. Co teraz?
To często marka handlowa: nazwa, którą dom towarowy albo salon fortepianowy kazał umieścić na instrumentach z cudzej fabryki. Prawdziwego budowniczego zdradza często mechanizm, który zwykle nosi stemple swojego dostawcy. Technik fortepianowy oceni to przy otwartym instrumencie, a na forach wiele takich nazw handlowych zostało już przypisanych.
Jak sprawdzę, do kogo należy dziś nazwa marki?
Zacznij od strony samej marki, jeśli istnieje, i zobacz, gdzie podaje, że instrumenty są budowane. Kiedy nazwa zmieniła właściciela, taka strona zwykle wskazuje obecną spółkę matkę, bo grupa nie ma powodu tego ukrywać. Gdy strony nie ma, rejestr znaków towarowych pokazuje obecnego właściciela, a katalogi dystrybutorów mówią, z której fabryki pochodzą aktualne modele. Zestawienie powyżej przechodzi tę drogę już dla jedenastu marek.
Na żeliwnej płycie jest rok. Czy to rok produkcji?
Najczęściej nie. Liczba na płycie to niemal zawsze rok założenia firmy albo rok przyznania wyróżnienia, a nie rok budowy twojego instrumentu. Wiarygodny jest tylko numer seryjny, porównany z listą numerów producenta.
Gdy już zidentyfikujesz swoją markę, kolejnym krokiem jest zwykle dokładne ustalenie roku produkcji na podstawie numeru seryjnego i uzyskanie realistycznej wyceny.
Albo od razu zobacz, jakie pianina i fortepiany są teraz dostępne na PianoHub.