Pedały w pianinie i fortepianie: co robią i komu są potrzebne

Pedały w skrócie

W dwóch zewnętrznych pedałach pianino i fortepian dochodzą mniej więcej do tego samego efektu. Dopiero pośrodku ich drogi się rozchodzą.

• Prawy pedał (pedał forte): W każdym pianinie i fortepianie taki sam: unosi wszystkie tłumiki ze strun, a dźwięki wybrzmiewają dalej.
• Lewy pedał (ciszej i delikatniej): Dźwięk staje się cichszy i łagodniejszy. W fortepianie dzieje się to przez przesunięcie mechanizmu (una corda), w pianinie przez skrócenie drogi młoteczków (pedał piano). Mechanika jest inna, efekt podobny.
• Środkowy pedał (zależnie od instrumentu): W fortepianie zwykle pedał sostenuto, który podtrzymuje tylko już zagrane dźwięki. W pianinie zwykle moderator, pasek filcu wyraźnie ściszający dźwięk. Wiele starszych pianin w ogóle nie ma środkowego pedału.

Sam pedał pośrodku nic jeszcze nie mówi o swojej funkcji. Czy to moderator, sustain basów, czy prawdziwe sostenuto, widać dopiero po wypróbowaniu albo w danych producenta.

Po prawej: pedał forte

Prawego pedału używasz najczęściej. W spoczynku na każdej strunie leży filcowy tłumik, który kończy dźwięk, gdy tylko puścisz klawisz. Gdy naciskasz pedał, wszystkie tłumiki unoszą się jednocześnie.

• Co słyszysz: Dźwięki brzmią dalej po puszczeniu klawisza. Dodatkowo rezonują wszystkie pozostałe wolne struny, dzięki czemu brzmienie staje się pełniejsze, ale mniej wyraźne.
• Półpedał: Półpedał to nie osobny pedał, ale sposób gry na pedale forte. Droga pedału jest płynna: jeśli naciśniesz go tylko trochę, tłumiki wciąż lekko dotykają strun i tłumią tylko częściowo. Pianiści używają tego, by dźwięki łagodnie się przenikały, a całość się nie rozmywała. W wysokich rejestrach lekko dotykający tłumik działa mocniej niż w niskich.
• Inne nazwy: Pedał forte, pedał tłumików, prawy pedał lub pedał sustain: zawsze chodzi o ten sam pedał.
• Fortepian i pianino: W fortepianie tłumiki leżą na strunach od góry, w pianinie sprężyny dociskają je do strun z boku. Efekt po naciśnięciu pedału jest taki sam.

Po lewej: una corda w fortepianie, pedał piano w pianinie

Lewy pedał ścisza oba instrumenty, ale różnymi drogami. Włoskie określenie „una corda” pasuje tylko do fortepianu, bo w pianinie nic się nie przesuwa.

• Una corda w fortepianie: Pedał przesuwa całą klawiaturę wraz z mechanizmem nieco na bok. Młoteczki uderzają wtedy w dźwiękach z trzema strunami tylko dwie struny, a w średnim basie w dźwiękach z dwiema strunami tylko jedną. Nazwa oznacza dosłownie „jedna struna”: w instrumentach historycznych przesunięcie mogło sięgać tak daleko, że uderzana była tylko jedna struna na dźwięk.
• Brzmienie w fortepianie: Dźwięk staje się cichszy i zmienia charakter: delikatniejszy, nieco przydymiony. Jedną z przyczyn może być to, że młoteczki uderzają mniej używanym miejscem filcu. To więc nie jest pedał, który tylko ścisza.
• Pedał piano w pianinie: W pianinie nic się nie przesuwa. Pedał przybliża listwę młoteczków do strun, młoteczki mają krótszą drogę i uderzają z mniejszym rozpędem. Dźwięk staje się cichszy i łagodniejszy, ale zmienia barwę mniej niż w fortepianie.
• Odczucie przy grze: Gdy pedał piano jest naciśnięty, klawisze wydają się lżejsze i nieco mniej precyzyjne, bo droga młoteczków jest krótsza.
• W nutach: W zapisie zwykle stoi „una corda” przy naciśnięciu i „tre corde” lub „tutte le corde” przy puszczeniu. Beethoven wyraźnie tego wymaga w swoich późnych sonatach, Debussy w wielu utworach.

Pośrodku: sostenuto, moderator albo coś innego

W środkowym pedale pianino i fortepian różnią się najbardziej. Dlatego warto oceniać go nie po położeniu, ale po tym, co naprawdę robi.

• Pedał sostenuto w fortepianie: Pedał sostenuto podtrzymuje tylko te dźwięki, których klawisze miałeś już wciśnięte w chwili naciśnięcia pedału. Listwa przechwytuje odpowiednie tłumiki, więc te dźwięki brzmią dalej. Wszystko, co zagrasz potem, jest tłumione normalnie. Możesz w ten sposób zostawić głęboki bas lub akord, podczas gdy obie ręce grają wyżej krótkie dźwięki.
• Pochodzenie sostenuto: Boisselot zaprezentował zapowiedź tego rozwiązania w Paryżu w 1844 roku, a obecny mechanizm opatentował w 1874 roku Steinway. Europejscy producenci przejmowali go z wahaniem, dlatego w niektórych starszych fortepianach tego pedału brakuje.
• Moderator w pianinie: Moderator wsuwa pasek filcu między młoteczki a struny. Dźwięk staje się wyraźnie cichszy i głuchszy, dzięki czemu możesz ćwiczyć, nie przeszkadzając sąsiadom. Dlatego nazywa się go też pedałem do ćwiczeń, po angielsku „celeste”. Jako pedał zwykle się blokuje: naciskasz go w dół i w bok, filc zostaje włączony, a obie stopy są wolne dla pozostałych pedałów.
• Inne rozwiązania w pianinie: Sustain basów unosi tylko tłumiki w basie, dzięki czemu niskie dźwięki wybrzmiewają, a w dyszkancie można grać krótkie nuty. Prawdziwe sostenuto jak w fortepianie jest w pianinie bardzo rzadkie, Sauter oferuje je na przykład w pianinach z serii Meisterklasse. W niektórych starszych pianinach środkowy pedał nie robi zupełnie nic.
• Moderator albo sostenuto: Zwykle instrument ma albo moderator, albo pedał sostenuto, bo oba walczą o to samo miejsce pośrodku. Jednoczesne występowanie obu jest bardzo rzadkie.

Dodatkowe mechanizmy: gdy moderator nie jest pedałem

Nie każda funkcja zmieniająca dźwięk znajduje się na pedale.

• Dźwignia ręczna i cięgno: W niektórych pianinach pasek filcu włącza się nie stopą, lecz dźwignią ręczną lub cięgnem. Efekt jest taki sam jak przy pedale moderatora.
• Dźwignia kolanowa i sordino: Steingraeber montuje w swoich fortepianach „sordino”: cienki filc wsuwa się poziomo między młoteczek a strunę, by tworzyć barwy znane z historycznych zapisów nutowych. Według producenta włącza się go środkowym pedałem, dźwignią kolanową lub czwartym pedałem.
• System silent: W instrumentach z systemem silent listwa zatrzymuje młoteczki tuż przed strunami, czujniki rejestrują uderzenie, a dźwięk płynie przez słuchawki. System włącza się często dźwignią lub środkowym pedałem. W niektórych systemach czujniki rejestrują nawet półpedał. Więcej w przewodniku Pianino cyfrowe czy akustyczne.
• Instrumenty historyczne: Wczesne fortepiany miały więcej efektów: rejestry lutni, fagotu i klawesynu, moderator z materiału lub skóry oraz rejestr janczarski, który za pomocą nawet sześciu pedałów naśladował perkusję, dzwonki i talerze. Efekty te zniknęły mniej więcej w latach 1830 do 1840.

Rzadkie konstrukcje z czterema pedałami

Cztery pedały istnieją, ale każda konstrukcja rozwiązuje własny problem i pozostaje wyjątkiem.

• Fazioli F308: Czwarty pedał znajduje się na lewo od zwykłych trzech i skraca drogę młoteczków. Fortepian gra ciszej bez zmiany barwy (deklaracja producenta). Seryjnie ma go tylko fortepian koncertowy F308. Pianistka Angela Hewitt gra na Fazioli F278, który jako egzemplarz jednostkowy wyposażono w cztery pedały, a jej instrument zastępczy po uszkodzeniu w transporcie też ma ich cztery.
• Stuart & Sons: Producent buduje fortepiany z czterema pedałami. Czwarty pedał („dolce pedal”) przybliża młoteczki do strun, podobnie jak pedał piano w pianinie.
• Feurich Pédale Harmonique: Feurich opracował opatentowany w 2011 roku czwarty pedał, przy którym współpracował pianista i budowniczy fortepianów Stephen Paulello. Naciśnięty do połowy unosi wszystkie tłumiki, ale zagrane i puszczone dźwięki i tak są tłumione, a pozostałe struny rezonują. Naciśnięty do końca działa jak zwykły pedał forte.
• Sauter: W niektórych pianinach z serii Meisterklasse Sauter montuje prawdziwy pedał sostenuto, spotykany zwykle tylko w fortepianach.

Co pianiści mówili o pedale

Dwie dobrze udokumentowane relacje pokazują, jak ważny był pedał dla wielkich pianistów. Siergiej Rachmaninow wspominał, że jedną z największych tajemnic Antona Rubinsteina był jego sposób używania pedału, a Rubinstein nazywał pedał duszą fortepianu (można to przeczytać w wywiadzie Rachmaninowa dla The Etude z 1910 roku). W 1883 roku Franz Liszt napisał do Steinwaya, podziękował za nowy fortepian i dołączył dwa przykłady nutowe, w których uwzględnił wtedy jeszcze młody pedał sostenuto.

Komu potrzebny jest który pedał?

Czy brak określonego rodzaju pedału to problem? Zazwyczaj nie. Dla wielu pianistów, a zwłaszcza dla początkujących, pedał forte w zupełności wystarcza, a duża część repertuaru obywa się bez pozostałych pedałów. Są jednak sytuacje, w których więcej pedałów się opłaca.

• Początkujący i pianiści amatorzy: Ważny jest pedał forte. Lewy pedał to dodatek, a brak środkowego pedału albo jego brak działania nie powinien zniechęcać cię do zakupu.
• Ciche ćwiczenie: Kto ćwiczy wieczorem albo w mieszkaniu o słabej izolacji, skorzysta z moderatora. W codziennym użyciu to często najprzydatniejszy dodatkowy pedał, a fortepian zwykle go nie ma.
• Una corda i pedał piano: Kto chce kształtować barwy dźwięku, używa lewego pedału świadomie, na przykład w późnych sonatach Beethovena albo u Debussy'ego. W fortepianie to prawdziwy środek wyrazu, w pianinie głównie pomoc w ściszaniu.
• Sostenuto: Sostenuto staje się interesujące dla zaawansowanych i studentów, którzy grają utwory z długo trzymanymi basami pod ruchliwymi głosami górnymi, na przykład u Debussy'ego, Ravela albo w muzyce współczesnej. Rzadko bywa zapisane wprost, na przykład u George'a Crumba. Wiele da się też rozwiązać półpedałem albo trzymając klawisz palcem. Stałej granicy poziomu nie ma.
• Profesjonaliści i studia: Kto studiuje albo występuje na wysokim poziomie, w praktyce częściej potrzebuje pedału sostenuto, a ważniejszy staje się też dokładnie regulowany półpedał.

Sprawdzanie pedałów przy zakupie

Test pedałów podczas oględzin zajmuje tylko kilka minut.

• Pedał forte i półpedał: Naciśnij pedał powoli do końca. Powinien unosić równomiernie, wracać czysto i przy puszczeniu niezawodnie tłumić wszystkie dźwięki. Wypróbuj też położenia pośrednie (półpedał): jeśli pedał tylko przeskakuje między całkiem górą a całkiem dołem, trudno go dozować. Jeśli dźwięki się zawieszają, regulacja tłumików może być sprawą dla stroiciela.
• Środkowy pedał: Zapytaj, co robi pedał, i sprawdź go. Moderator powinien się blokować i czysto zwalniać. Przy sostenuto przytrzymaj akord, naciśnij pedał, puść klawisze i zagraj inne dźwięki: tylko pierwszy akord powinien nadal brzmieć.
• Odgłosy i płynność ruchu: Skrzypienie, stukanie lub ciężki chód świadczą o zużyciu. Zapytaj sprzedającego, czy mechanizm pedałów był serwisowany.

Często zadawane pytania

Jeśli szukasz instrumentu z określonymi pedałami, na PianoHub znajdziesz instrumenty z moderatorem i instrumenty z pedałem sostenuto.

Więcej o konstrukcjach i rozmiarach przeczytasz w Przewodniku po pianinach i fortepianach, a o tym, na co jeszcze zwrócić uwagę przy zakupie używanego instrumentu, w Przewodniku kupującego.