Pianopedalen: wat ze doen en wie ze nodig heeft

De pedalen in een oogopslag

Bij de twee buitenste pedalen komen piano en vleugel ongeveer op hetzelfde uit. Alleen in het midden lopen ze uiteen.

• Rechterpedaal (demperpedaal): Bij elke piano en vleugel hetzelfde: het tilt alle dempers van de snaren, de tonen blijven doorklinken.
• Linkerpedaal (zachter en teerder): De klank wordt zachter en milder. Bij een vleugel gebeurt dat door het verschuiven van het mechaniek (una corda), bij een piano door een kortere slag van de hamers (zachtpedaal). De mechanica verschilt, het resultaat lijkt op elkaar.
• Middenpedaal (afhankelijk van het instrument): Bij een vleugel meestal een sostenutopedaal, dat alleen al gespeelde tonen vasthoudt. Bij een piano meestal een moderator, een viltstrook die de klank duidelijk zachter maakt. Veel oudere pianos hebben helemaal geen middenpedaal.

Een pedaal in het midden zegt op zichzelf nog niets over zijn functie. Of het een moderator, een bas-sustain of een echt sostenuto is, zie je pas als je het uitprobeert of in de opgave van de fabrikant.

Rechts: het demperpedaal

Het rechterpedaal gebruik je het vaakst. In rust ligt op elke snaar een viltdemper, die de toon beëindigt zodra je de toets loslaat. Als je het pedaal intrapt, komen alle dempers tegelijk omhoog.

• Wat je hoort: De tonen klinken door nadat je de toets hebt losgelaten. Bovendien trillen alle andere vrije snaren mee (resonantie), waardoor de klank voller en minder helder wordt.
• Half pedaal: Het halve pedaal is geen apart pedaal, maar een manier om het demperpedaal te bespelen. De pedaalweg is traploos: trap je het pedaal maar een stukje in, dan liggen de dempers nog licht op de snaren en dempen ze maar gedeeltelijk. Pianisten gebruiken dat om klanken zacht in elkaar te laten overvloeien zonder dat alles vervaagt. In de hoge registers werkt een licht aanliggende demper sterker dan in de lage.
• Andere namen: Demperpedaal, rechterpedaal, forte-pedaal of sustainpedaal: het gaat altijd om hetzelfde pedaal.
• Vleugel en piano: Bij een vleugel liggen de dempers van boven op de snaren, bij een piano drukken veren ze van opzij tegen de snaren. Het effect als je het pedaal intrapt, is hetzelfde.

Links: una corda bij de vleugel, zachtpedaal bij de piano

Het linkerpedaal maakt beide instrumenten zachter, maar op verschillende manieren. De Italiaanse term «una corda» past alleen bij de vleugel, want bij een piano verschuift er niets.

• Una corda bij de vleugel: Het pedaal verschuift het hele klavier met het mechaniek een stukje opzij. De hamers raken daardoor bij tonen met drie snaren maar twee snaren, en in het middenbereik van de bas bij tonen met twee snaren maar één. De naam betekent letterlijk «één snaar»: bij historische instrumenten kon de verschuiving zo ver gaan dat er maar één snaar per toon werd aangeslagen.
• Klank bij de vleugel: De toon wordt zachter en verandert van karakter: teerder, een tikje gesluierd. Een reden kan zijn dat de hamers met een minder gebruikte plek van het vilt raken. Het is dus geen pedaal dat alleen maar zachter maakt.
• Zachtpedaal bij de piano: Bij een piano verschuift er niets. Het pedaal brengt de hamerbalk dichter bij de snaren, de hamers leggen een kortere weg af en slaan met minder vaart aan. De toon wordt zachter en milder, maar verandert minder van kleur dan bij een vleugel.
• Aanslaggevoel: Als het zachtpedaal is ingetrapt, voelen de toetsen lichter en iets minder precies aan, omdat de weg van de hamers korter is.
• In de bladmuziek: Meestal staat er «una corda» voor het intrappen en «tre corde» of «tutte le corde» voor het loslaten. Beethoven vraagt erom in zijn late sonates, Debussy in veel stukken.

In het midden: sostenuto, moderator of iets anders

Bij het middenpedaal verschillen piano en vleugel het meest. Het loont daarom om het niet op zijn positie te beoordelen, maar op wat het pedaal echt doet.

• Sostenutopedaal bij de vleugel: Het sostenutopedaal houdt alleen de tonen vast waarvan je de toetsen al had ingedrukt toen je het pedaal intrapte. Een staaf vangt de bijbehorende dempers op, die tonen klinken door. Alles wat je daarna aanslaat, wordt normaal gedempt. Zo kun je een lage baston of akkoord laten staan terwijl beide handen bovenin korte noten spelen.
• Herkomst van het sostenuto: Boisselot presenteerde in 1844 in Parijs een voorloper, en Steinway liet in 1874 het huidige mechanisme patenteren. Europese fabrikanten namen het maar aarzelend over, daarom ontbreekt dit pedaal bij sommige oudere vleugels.
• Moderator bij de piano: De moderator schuift een viltstrook tussen de hamers en de snaren. De toon wordt duidelijk zachter en doffer, zodat je kunt oefenen zonder de buren te storen. Daarom heet hij ook oefenpedaal, in het Engels «celeste». Als pedaal klikt hij meestal vast: je trapt hem naar beneden en opzij, dan blijft het vilt ingeschakeld en zijn beide voeten vrij voor de andere pedalen.
• Andere indelingen bij de piano: Een bas-sustain tilt alleen de dempers in de bas op, zodat lage tonen blijven staan terwijl er in de hoge registers korte noten worden gespeeld. Een echt sostenuto zoals bij de vleugel is bij een piano zeer zeldzaam, Sauter biedt het bijvoorbeeld aan bij de pianos van de Meisterklasse-serie. Bij sommige oudere pianos doet het middenpedaal helemaal niets.
• Moderator of sostenuto: Doorgaans heeft een instrument een moderator of een sostenutopedaal, omdat beide om dezelfde plek in het midden concurreren. Allebei tegelijk komt zeer zelden voor.

Extra mechanismen: als de moderator geen pedaal is

Niet elke functie die de klank verandert, zit op een pedaal.

• Handhendel en trekkabel: Bij sommige pianos wordt de viltstrook niet met de voet, maar met een handhendel of een trekkabel ingeschakeld. Het effect is hetzelfde als bij een moderatorpedaal.
• Knie-hendel en sordino: Steingraeber bouwt in zijn vleugels een «sordino» in: een dun vilt schuift horizontaal tussen hamer en snaar om klankkleuren te maken zoals in historische bladmuziek. Volgens de fabrikant is het in te schakelen met het middenpedaal, een knie-hendel of een vierde pedaal.
• Silent-systeem: Bij instrumenten met een silent-systeem vangt een lat de hamers vlak voor de snaren op, sensoren registreren de aanslag en het geluid komt via een koptelefoon. Het systeem wordt vaak met een hendel of het middenpedaal ingeschakeld. Bij sommige systemen registreren sensoren zelfs het halve pedaal. Meer daarover in de gids Digitale piano of akoestische piano.
• Historische instrumenten: Vroege hamerklavieren hadden meer effecten: luit-, fagot- en klavecimbelregisters, een moderator van stof of leer en het janitsarenregister, dat met wel zes pedalen slagwerk, bellen en bekkens nabootste. Deze effecten verdwenen vanaf ongeveer 1830 tot 1840 weer.

Zeldzame uitvoeringen met vier pedalen

Vier pedalen bestaan, maar elke uitvoering lost een eigen probleem op en blijft een uitzondering.

• Fazioli F308: Het vierde pedaal zit links van de gebruikelijke drie en verkort de slag van de hamers. De vleugel wordt zachter zonder dat de klankkleur verandert (opgave van de fabrikant). Standaard heeft alleen de concertvleugel F308 het. De pianiste Angela Hewitt bespeelt een Fazioli F278 die als unicum met vier pedalen is uitgerust, en ook haar vervangende instrument na een transportschade heeft er vier.
• Stuart & Sons: De fabrikant bouwt vleugels met vier pedalen. Het vierde pedaal («dolce pedal») brengt de hamers dicht bij de snaren, vergelijkbaar met het zachtpedaal van een piano.
• Feurich Pédale Harmonique: Feurich ontwikkelde een in 2011 gepatenteerd vierde pedaal, waaraan de pianist en pianobouwer Stephen Paulello meewerkte. Half ingetrapt zijn alle dempers opgetild, maar aangeslagen en weer losgelaten tonen worden toch gedempt, en de overige snaren trillen mee. Helemaal ingetrapt werkt het als het gewone demperpedaal.
• Sauter: Bij sommige pianos van de Meisterklasse-serie bouwt Sauter een echt sostenutopedaal in, zoals je dat verder alleen bij vleugels vindt.

Wat pianisten over het pedaal zeiden

Twee goed gedocumenteerde verslagen laten zien hoe belangrijk het pedaal voor grote pianisten was. Sergej Rachmaninov herinnerde zich dat een van de grootste geheimen van Anton Rubinstein zijn pedaalgebruik was, en dat Rubinstein het pedaal de ziel van de piano noemde (na te lezen in Rachmaninovs interview voor The Etude uit 1910). In 1883 schreef Franz Liszt aan Steinway, bedankte voor een nieuwe vleugel en stuurde twee muziekvoorbeelden mee waarin hij rekening had gehouden met het toen nog jonge sostenutopedaal.

Wie heeft welk pedaal nodig?

Is het ontbreken van een bepaald type pedaal een probleem? Meestal niet. Voor veel pianisten en vooral voor beginners is het demperpedaal ruim voldoende, en een groot deel van het repertoire kan zonder de andere pedalen. Toch zijn er situaties waarin meer pedalen lonen.

• Beginners en hobbypianisten: Het demperpedaal is wat telt. Het linkerpedaal is een bonus, en een ontbrekend of nutteloos middenpedaal hoeft je niet van de koop af te houden.
• Zacht oefenen: Wie 's avonds of in een gehorig appartement oefent, heeft baat bij de moderator. Hij is in het dagelijks gebruik vaak het nuttigste extra pedaal, en een vleugel heeft hem meestal niet.
• Una corda en zachtpedaal: Wie klankkleuren wil vormgeven, gebruikt het linkerpedaal bewust, bijvoorbeeld bij late sonates van Beethoven of bij Debussy. Bij de vleugel is het een echt uitdrukkingsmiddel, bij de piano vooral een hulp om zachter te spelen.
• Sostenuto: Het sostenuto wordt interessant voor gevorderden en studenten die stukken spelen met lang aangehouden basnoten onder bewegende bovenstemmen, bijvoorbeeld bij Debussy, Ravel of in moderne muziek. Het staat zelden uitdrukkelijk genoteerd, bijvoorbeeld bij George Crumb. Veel is ook op te lossen met het halve pedaal of door de toets met de vinger vast te houden. Een vaste niveaugrens is er niet.
• Professionals en studie: Wie studeert of op hoog niveau voorspeelt, heeft in de praktijk vaker een sostenutopedaal nodig, en een fijn regelbaar half pedaal wordt belangrijker.

Pedalen controleren bij aankoop

De pedaaltest duurt bij een bezichtiging maar een paar minuten.

• Demperpedaal en half pedaal: Trap het pedaal langzaam helemaal in. Het moet gelijkmatig optillen, netjes terugkeren en bij het loslaten alle tonen betrouwbaar dempen. Probeer ook de tussenstanden (half pedaal): springt het pedaal alleen tussen helemaal boven en helemaal onder, dan is het moeilijk fijn te doseren. Blijven er tonen hangen, dan kan de demperregulatie een klus voor de pianotechnicus zijn.
• Middenpedaal: Vraag wat het pedaal doet en test het. Een moderator moet vastklikken en netjes loskomen. Houd bij een sostenuto een akkoord vast, trap het pedaal in, laat de toetsen los en speel andere tonen: alleen het eerste akkoord mag blijven doorklinken.
• Geluiden en soepelheid: Piepen, klikken of stroefheid wijzen op slijtage. Vraag de verkoper of het pedaalwerk is onderhouden.

Veelgestelde vragen

Zoek je een instrument met bepaalde pedalen? Op PianoHub vind je instrumenten met moderator en instrumenten met sostenutopedaal.

Meer over uitvoeringen en maten lees je in de Pianogids, en waar je bij een tweedehands aankoop verder op moet letten in de Koopgids.